Wat is collageen? Collageen is een eiwit. Het is het meest voorkomende eiwit bij mensen en dieren en het bestaat, zoals elk eiwit, uit een lange keten van aminozuren. Wat collageen anders maakt dan de meeste eiwitten is de vorm: drie van die ketens draaien om elkaar heen als de strengen van een touw. Daardoor is het een stevig, trekvast eiwit, de bouwstof waar weefsel bij mens en dier uit is opgebouwd.
In dit artikel leggen we uit wat collageen is, waar het woord vandaan komt, uit welke bouwstenen het bestaat, welke typen er zijn, waar het van gemaakt wordt en hoe het in een pot collageenpoeder terechtkomt. Wat collageen in je lichaam doet, lees je hier niet: daarover mag een verkoper in de Europese Unie niets zeggen. Waarom dat zo is, staat onderaan.
Wat is collageen? Het korte antwoord
Collageen is een structureel eiwit: een eiwit dat bouwt in plaats van reageert. Enzymen en hormonen zijn eiwitten die iets in gang zetten; collageen is een eiwit dat vezels vormt waaruit weefsel is opgebouwd. Het is opgebouwd uit drie om elkaar gedraaide ketens van aminozuren en het komt in het hele dierenrijk voor, van vis tot rund tot mens. Planten maken geen collageen.
In de winkel betekent "collageen" meestal iets specifiekers: collageenpoeder, dat wil zeggen collageen dat uit dierlijke grondstof is gewonnen en in kleine stukjes is geknipt (gehydrolyseerd) zodat het oplost in water. Daarover verderop meer.
Wat betekent het woord collageen?
Het woord collageen komt via het Frans uit het Grieks. Kólla betekent lijm en het achtervoegsel -geen betekent voortbrengend. Collageen is dus letterlijk "lijmvormer". Die naam is ouder dan de scheikunde erachter: eeuwenlang werd lijm gemaakt door dierlijke huiden lang te koken. Wat daarbij in het water oploste, was collageen dat uiteenviel tot gelatine. Beenderlijm en huidenlijm zijn in feite gelatine, en gelatine is gedeeltelijk afgebroken collageen.
Wie op collageen betekenis zoekt, krijgt dus twee antwoorden die allebei kloppen: een eiwit uit het dierenrijk, en een stof die van oudsher werd gebruikt om dingen aan elkaar te plakken.
Is collageen een eiwit?
Ja. Eiwitten zijn ketens van aminozuren, en collageen is er een van. Het collageeneiwit heeft wel een paar eigenschappen die het onderscheiden van eiwitten in bijvoorbeeld vlees, zuivel of peulvruchten:
- Drie aminozuren voeren de boventoon. Ongeveer een derde van collageen bestaat uit glycine. Daarna volgen proline en hydroxyproline. Dat laatste aminozuur komt buiten collageen nauwelijks voor, en laboratoria gebruiken het daarom als maat om te bepalen hoeveel collageen ergens in zit.
- Een vast ritme. In de keten staat op elke derde plek een glycine. Dat kleinste aminozuur past precies in het midden van de driedubbele spiraal en houdt de strengen strak tegen elkaar.
- Geen tryptofaan. Collageen bevat een van de negen essentiële aminozuren niet. In voedingstermen is collageen daarom geen volwaardig eiwit. Het is een eiwit met een eigen, eenzijdig aminozuurprofiel.
Op etiketten en in voedingswaardetabellen telt collageen gewoon mee als eiwit. Een schep collageenpoeder van 5 gram is vrijwel volledig eiwit, met daarin de aminozuren in de verhouding hierboven.
Hoe is collageen opgebouwd?
Een enkele collageenketen bestaat uit ruim duizend aminozuren. Drie van die ketens draaien om elkaar heen tot een driedubbele spiraal, de tripelhelix. Dat is één collageenmolecuul, en het is groot: ongeveer 300.000 dalton, een maat voor molecuulgewicht die verderop terugkomt bij het poeder.
Die moleculen liggen niet los. Ze schuiven in rijen naast en achter elkaar tot dunne draden (fibrillen), en die draden bundelen zich weer tot vezels. De vergelijking met een touw gaat helemaal op: van garen naar streng naar koord. Hoe strakker die bundeling, hoe steviger en minder rekbaar de vezel.
Collageen wordt vaak in één adem genoemd met elastine, een ander structureel eiwit. Het verschil in één zin: collageen is trekvast en geeft stevigheid, elastine is rekbaar en veert terug. Ze komen vaak samen voor, maar het zijn twee verschillende eiwitten met een eigen opbouw.
Welke soorten collageen zijn er?
Er zijn 28 typen collageen beschreven, genummerd met Romeinse cijfers. Ze verschillen in de opbouw van de ketens en in hoe ze zich ordenen: sommige typen vormen vezels, andere vormen netten of vellen. Voor wie collageen koopt, doen er drie toe.
| Type | Kenmerk | Grondstof | Waar je het tegenkomt |
|---|---|---|---|
| Type 1 | Ongeveer negentig procent van al het collageen is type 1. Vormt sterke vezels. | Runderhuid en visvel | Vrijwel alle collageenpoeders, ook die van Hūmen |
| Type 2 | Vormt dunnere vezels dan type 1. | Kip | Aparte supplementen, meestal capsules met een lage dosering |
| Type 3 | Lijkt op type 1 en komt in grondstoffen vaak samen met type 1 voor. | Rund | Poeders met "type 1 en 3" op het etiket |
Een uitgebreider overzicht, inclusief type 4 en 5, staat in ons artikel over de typen collageen. Het antwoord op de meest gestelde vraag staat hier al: in collageenpoeder uit rund of vis zit type 1.
Waar komt collageen vandaan?
Collageen is altijd dierlijk. De grondstof voor collageenpoeder is een bijproduct van de voedingsindustrie: runderhuid, het vel en de schubben van vis, varkenszwoerd, of delen van kip voor type 2. Die grondstof wordt gereinigd en verwerkt tot een poeder van collageenpeptiden. Een producent die dat doet heeft dus een slachterij of visverwerker als leverancier en een supplementenmerk als klant.
Voor wie een pot koopt is de vraag daarom niet alleen "rund of vis", maar ook "wie heeft het gemaakt". Bij de meeste poeders staat alleen "gehydrolyseerd collageen" op het etiket, zonder producent. Bij Hūmen staat de grondstof met naam op de pot: Earth bevat VERISOL® van GELITA uit Duitsland, Sea bevat NATICOL® van Weishardt uit Frankrijk. Beide zijn type 1, geproduceerd in Europa onder ISO 9001 en FSSC 22000, één ingrediënt per pot.
Plantaardig collageen bestaat niet. Producten die "vegan collageen" heten bevatten aminozuren of plantaardige eiwitten, geen collageen. Waar collageen in gewone voeding zit, lees je in waar zit collageen in voeding.
Hoe wordt collageen tot poeder gemaakt?
Ruw collageen lost niet op in water. Om er een poeder van te maken dat je door koffie of een smoothie roert, wordt het eiwit in stappen kleiner gemaakt:
- Reinigen en voorbehandelen. De grondstof wordt gewassen en ontdaan van vet en andere eiwitten.
- Extractie. Met warm water komt het collageen los uit het weefsel. Wat je dan hebt is gelatine: lange ketens die in koud water niet oplossen en bij afkoeling een gel vormen.
- Hydrolyse. Enzymen knippen de gelatineketens in korte stukken van twee tot vijf kilodalton. Dat zijn collageenpeptiden. Vergeleken met het oorspronkelijke molecuul van 300.000 dalton zijn ze ruwweg honderd keer kleiner.
- Filteren en drogen. De oplossing wordt gefilterd en gesproeidroogd tot een fijn, wit tot lichtgeel poeder.
Het resultaat heet gehydrolyseerd collageen, collageenhydrolysaat of collageenpeptiden. Dat zijn drie namen voor hetzelfde: collageen dat in korte ketens is geknipt. Het poeder is neutraal van smaak en lost op in koude en warme dranken. Hoe je het gebruikt, staat in collageenpoeder in dranken en recepten.
Collageen, gelatine en collageenpeptiden: wat is het verschil?
De drie woorden lopen in de praktijk door elkaar. Dit is het onderscheid:
| Collageen | Gelatine | Collageenpeptiden | |
|---|---|---|---|
| Wat het is | Het volledige eiwit, drie ketens in een spiraal | Gedeeltelijk afgebroken collageen | Collageen dat met enzymen in korte stukken is geknipt |
| Molecuulgewicht | Ongeveer 300.000 dalton | Tienduizenden tot honderdduizenden dalton | 2.000 tot 5.000 dalton |
| In koud water | Lost niet op | Lost niet op, zwelt en geleert bij afkoelen | Lost op, geleert niet |
| Waar je het vindt | In dierlijk weefsel en in bouillon die lang getrokken heeft | Blaadjes gelatine, snoep, toetjes, capsules | Collageenpoeder |
Andere woorden die je op etiketten tegenkomt: bovine collageen is rundercollageen, marine collageen is viscollageen, en hydrolysaat is hetzelfde als gehydrolyseerd. Merkingrediënten zoals VERISOL® en NATICOL® zijn collageenpeptiden van een producent die zijn grondstof en proces onder een eigen naam levert.
Kun je collageen aanvullen?
Collageen zit in gewone voeding, vooral in vlees dat lang gegaard wordt, in vis met vel en in alles waar gelatine in zit. Hoeveel je daarmee binnenkrijgt is niet vast te stellen, want het staat niet op de verpakking en het verschilt per stuk en per bereiding. Collageenpoeder is de vorm waarin je precies weet hoeveel gram je neemt: bij Hūmen is dat 5 gram per schep, en wij adviseren 10 gram per dag gedurende twaalf weken en daarna 5 gram.
Wat er daarna in je lichaam gebeurt, is de vraag waar iedereen op zoekt en waar wij als verkoper niets over zeggen. Voor collageen zijn in de EU geen gezondheidsclaims goedgekeurd, en een merk dat toch een belofte doet overtreedt de wet. Hoe die regels werken lees je in wat mag een collageenmerk eigenlijk beloven. Wat je wél kunt nagaan: welk type, uit welke grondstof, van welke producent, hoeveel gram per dosering en wat het per dag kost. Dat vind je bij ons collageen poeder.
Wat collageen niet is
- Geen plantaardig product. Collageen komt uitsluitend van dieren. "Vegan collageen" is een verzamelnaam voor iets anders.
- Geen crème. Collageen in een crème of masker valt onder de cosmeticaregels; collageen dat je eet is een levensmiddel. Andere wetten, andere claims, ook al staat hetzelfde woord op de verpakking.
- Geen wondermiddel. Collageenpoeder is een voedingssupplement. Een supplement is geen vervanging van gevarieerde voeding.
- Geen volwaardig eiwit. Het bevat geen tryptofaan. Wie collageenpoeder als eiwitbron telt, telt een eenzijdig eiwit.
Wat wij er niet over zeggen
Voor collageen zijn in de Europese Unie geen gezondheidsclaims goedgekeurd. Wij doen daarom geen uitspraken over wat collageen in je lichaam doet, ook niet in dit artikel. Wat we wel vertellen is wat het is, waar het vandaan komt, hoe het gemaakt wordt en hoe je het gebruikt. Dat is controleerbaar, en dat is wat wij verkopen.
Veelgestelde vragen over collageen
Wat is collageen in het kort?
Collageen is een structureel eiwit dat bij mensen en dieren het meest voorkomt. Het bestaat uit drie om elkaar gedraaide ketens van aminozuren, vooral glycine, proline en hydroxyproline, en het vormt de vezels waaruit weefsel is opgebouwd.
Wat betekent collageen?
Het woord komt van het Griekse kólla (lijm) en -geen (voortbrengend): lijmvormer. Lijm werd vroeger gemaakt door dierlijke huiden te koken, waarbij collageen oploste tot gelatine.
Is collageen een eiwit?
Ja. Collageen is een eiwit dat voor ongeveer een derde uit glycine bestaat, daarnaast veel proline en hydroxyproline bevat en geen tryptofaan. Daardoor is het geen volwaardig eiwit, maar het telt op het etiket wel als eiwit.
Wat is het verschil tussen collageen en gelatine?
Gelatine is gedeeltelijk afgebroken collageen: het lost niet op in koud water en geleert bij afkoelen. Collageenpeptiden zijn nog verder geknipt, lossen wel op in koud water en geleren niet. Collageenpoeder bestaat uit collageenpeptiden.
Is collageen vegan?
Nee. Collageen komt alleen van dieren. Producten die vegan collageen heten bevatten plantaardige eiwitten of losse aminozuren, geen collageen.
Welk type collageen zit in collageenpoeder?
Bijna altijd type 1, gewonnen uit rund of vis, soms samen met type 3. Type 2 komt uit kip en wordt apart verkocht, meestal in capsules.
